Minnkandi ábati stýrivaxta á verðbólgu Aron Heiðar Steinsson skrifar 24. júlí 2024 16:31 Verðbólga er flókið efnahagslegt fyrirbæri sem stjórnvöld og seðlabankinn reyna að hafa stjórn á í gegnum stýrivexti. Háir stýrivextir hafa áhrif á verðbólgu á margan hátt, sem geta bæði verið til að draga úr og auka hana. Lánakostnaður fyrirtækja Einn mikilvægur þáttur er lánakostnaður. Þegar stýrivextir hækka, hækkar kostnaðurinn við að taka lán fyrir fyrirtæki. Þetta þýðir að fyrirtæki þurfa að leggja meira út til að fjármagna ný verkefni, stækka starfsemi sína, eða einfaldlega viðhalda núverandi rekstri. Þessi aukni kostnaður getur haft þau áhrif að fyrirtæki draga úr fjárfestingum, sem getur leitt til hægari hagvaxtar. Minni fjárfesting getur einnig þýtt minni aukning á framboði vara og þjónustu, sem getur í raun ýtt undir verðbólgu þar sem framboð nær ekki að mæta eftirspurn. Neysluskerðing heimila Hækkun stýrivaxta getur leitt til hækkandi húsnæðiskostnaðar, sér í lagi þegar stór hluti húsalána er með breytilegum vöxtum. Þetta veldur því að húsnæðiskostnaður eykst, sem hefur bein áhrif á neysluvísitöluna og þannig á verðbólgustigið.Þegar húsalán og leiga hækka vegna hækkandi stýrivaxta, veldur það því að fleiri neytendur þurfa að greiða meira fyrir húsnæði sitt. Þetta getur skapað vítahring þar sem hækkandi húsnæðiskostnaður leiðir til aukinnar verðbólgu, sem aftur leiðir til meiri stýrivaxtahækkana til að reyna að draga úr verðbólgunni. Það sama má segja um neyslulán, eins og kreditkortaskuldir og bílalán sem þýðir að fólk hefur minna ráðstöfunarfé til að eyða í matarinnkaup og þjónustu. Minni neysla getur dregið úr efnahagsvexti þar sem fyrirtæki fá minna í tekjur og geta þurft að skera niður starfsemi sína eða jafnvel segja upp starfsfólki. Þetta getur skapað neikvæðan spíral þar sem minni neysla leiðir til minni hagvaxtar og aukins atvinnuleysis, sem aftur leiðir til enn minni neyslu. Gengisáhrif á inn-, og útflutning Einnig má nefna að háir stýrivextir geta styrkt gjaldmiðil landsins. Styrking gjaldmiðilsins gerir innfluttar vörur ódýrari, sem getur hjálpað til við að draga úr verðbólgu í gegnum lægra verðlag innfluttra vara. Hins vegar hefur þetta einnig áhrif á útflutningsgeirann, þar sem íslenskar vörur verða dýrari á erlendum mörkuðum. Þetta getur haft neikvæð áhrif á útflutningsfyrirtæki, dregið úr samkeppnishæfni þeirra og leitt til minni útflutnings. Flókið samspil Þessi áhrif sýna hversu flókið samspil er á milli stýrivaxta og verðbólgu. Seðlabankar og stjórnvöld þurfa að taka tillit til margra þátta þegar þeir taka ákvarðanir um stýrivexti. Á meðan að háir stýrivextir geta verið áhrifaríkir í að draga úr eftirspurn og þar með verðbólgu, geta þeir einnig haft óæskilegar afleiðingar, eins og aukinn lánakostnað, minni neyslu, og neikvæð áhrif á útflutning. Að finna jafnvægi milli þessara ólíku þátta er mikilvæg áskorun fyrir stjórnendur hagkerfisins. Það krefst nákvæmrar greiningar á efnahagsástandinu og skýrrar stefnumótunar til að tryggja að verðbólga haldist innan viðráðanlegra marka án þess að hægja of mikið á hagvexti eða valda óhóflegum kostnaði fyrir heimili og fyrirtæki. Þetta er sérstaklega mikilvægt í litlu hagkerfi eins og á Íslandi, þar sem efnahagslegir áhrifaþættir geta verið mjög næmir fyrir breytingum á stýrivöxtum. Háir stýrivextir hafa verið viðvarandi á Íslandi um nokkurt skeið, en verðbólga hefur ekki lækkað að marki. Þetta bendir til þess að ábati stýrivaxta á verðbólgu gætur verið að minnka, sem þýðir að þeir ná ekki lengur tilætluðum árangri eða jafnvel hafa neikvæð áhrif. Þetta fyrirbæri er oft kallað á ensku "diminishing returns," þar sem aukin notkun tiltekins stjórntækis, eins og stýrivaxta, skilar minni eða jafnvel neikvæðum ávinningi yfir tíma. Þetta getur verið merki um aðra undirliggjandi þætti sem valda verðbólgu sem stýrivextir einir geta ekki leyst. Hvað er til taks Þetta ástand kallar á endurskoðun á peningastefnu og inngripum til að tryggja að verðbólga sé haldið í skefjum án óæskilegra afleiðinga. Það gæti verið nauðsynlegt að leita annarra aðferða eða stefna til að koma í veg fyrir verðbólgu og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Þar má nefna nokkrar leiðir. 1. Fiskalstefna. a. Skattaaðgerðir. Hækka neysluskatt (t.d. virðisaukaskatt) eða tekjuskatt til að draga úr eftirspurn. b. Minnka ríkisútgjöld. Skera niður ríkisútgjöld, sérstaklega í ríkisrekstri og fjárfestingum, til að minnka peninga streymi inn í hagkerfið. 2. Gjaldmiðilsstefna. a. Gjaldmiðilsforði. Auka gjaldeyrisforða landsins til að styðja við Íslensku krónuna og draga úr innflutningsverðbólgu. b. Stöðugt gengi. Halda stöðugu gengi gjaldmiðilsins til að tryggja að innflutningur verði ekki óeðlilega dýr vegna gengisbreytinga. 3. Hagrænar umbætur. a. Samkeppnislög. Hvetja til aukinnar samkeppni á markaði til að lækka verðlag og bæta framboð á vörum og þjónustu. b. Aukin framleiðni. Styðja við nýsköpun og tæknivæðingu til að auka framleiðni og lækka framleiðslukostnað. 4. Ríkisfjármálastefna. a. Skuldagreiðslur. Greiða niður opinberar skuldir til að minnka peningaflæði og þannig draga úr verðbólguþrýstingi. b. Lántökustefna. Takmarka ríkislán og forðast auknar lántökur til að draga úr peningamagninu í hagkerfinu. 5. Markaðsaðgerðir. a. Stjórnun á verði mikilvægra vara. Setja verðþak á nauðsynjar eins og matvöru eða orku til að koma í veg fyrir of mikla hækkun á þessum sviðum. b. Innflutningstollafsláttur. Lækka eða afnema tolla á innfluttum vörum til að lækka verðlag á þeim vörum og þjónustu. 6. Efnahagslegt eftirlit og reglusetning. a. Bankaeftirlit. Stjórna útlánastarfsemi banka og fjármálastofnana til að tryggja að útlánastefna þeirra styðji ekki við óhóflega verðbólgu. b. Eftirlit með launamyndun. Setja reglur eða viðmið um launahækkanir til að hindra launaverðbólgu sem getur hækkað verðlag. Þó ég persónulega er ekki hrifinn af öllum þeim aðgerðum sem ég lista hér að ofan þá geta stjórnvöld og seðlabankinn nýtt sér þær til þess að halda verðbólgu í skefjum án þess að reiða sig eingöngu á stýrivexti. Hafa þarf í huga að þegar stjórnvöld grípa til þessara aðgerða til að draga úr verðbólgu, geta sumar þeirra virkað mótsagnakenndar eða haft ófyrirséðar afleiðingar. Til dæmis getur aukin skattlagning á neyslu og hækkun tolla dregið úr eftirspurn, en einnig aukið verðlag. Að auki getur samdráttur í ríkisútgjöldum eða lánsfjárstreymi valdið hægari hagvexti og auknu atvinnuleysi, sem hefur neikvæð áhrif á almenning. Þetta undirstrikar mikilvægi nákvæmrar greiningar og jafnvægis milli hagvaxtar og verðstöðugleika til að ná sem bestum árangri. Höfundur er rafmagnstæknifræðingur og nemandi í Executive MBA við Háskóla Reykjavíkur. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Verðlag Seðlabankinn Kjaramál Mest lesið Svar við greininni „Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu“ Hópur lækna Skoðun Opið bréf til Ingu Sæland Ragnar Erling Hermannsson Skoðun Fjórar leiðir til að verða besta útgáfan af þér Sanna Magdalena Mörtudóttir Skoðun Agaleysi í íslenskum skólum - Kennarar þurfa valdið til baka Sigrún Ólöf Ingólfsdóttir Skoðun Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu Guðrún Nanna Egilsdóttir,Thor Aspelund,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun Rangfeðranir Sævar Þór Jónsson Skoðun Viðreisn, Sjálfstæðisflokkurinn og fátæka fólkið Yngvi Ómar Sighvatsson ,Jón Ferdínand Estherarson Skoðun Ekkert samráð – ekkert traust Björg Eva Erlendsdóttir Skoðun Upplýsingaóreiða og rannsóknir á mettaðri fitu Hópur lækna Skoðun Meiri rökræður, minni áróður: Borgaraþing fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild Valgerður Björk Pálsdóttir Skoðun Skoðun Skoðun Allir geta drukknað en enginn þarf að drukkna Hildur Vattnes Kristjánsdóttir skrifar Skoðun Agaleysi í íslenskum skólum - Kennarar þurfa valdið til baka Sigrún Ólöf Ingólfsdóttir skrifar Skoðun Svar við greininni „Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu“ Hópur lækna skrifar Skoðun Fjórar leiðir til að verða besta útgáfan af þér Sanna Magdalena Mörtudóttir skrifar Skoðun Ferðalag sálna Matthildur Björnsdóttir skrifar Skoðun Ekkert samráð – ekkert traust Björg Eva Erlendsdóttir skrifar Skoðun Viðreisn, Sjálfstæðisflokkurinn og fátæka fólkið Yngvi Ómar Sighvatsson ,Jón Ferdínand Estherarson skrifar Skoðun Að vera með BRCA-stökkbreytingu Brynja Rún Sævarsdóttir skrifar Skoðun Opið bréf til foreldra í Stakkaborg Jónína Einarsdóttir skrifar Skoðun Rammaáætlun og Hvammsvirkjun: Heimilt en ekki skylt Mörður Árnason skrifar Skoðun Hvernig þjóð viljum við vera? Sigrún Lilja Guðbjörnsdóttir skrifar Skoðun Meiri rökræður, minni áróður: Borgaraþing fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild Valgerður Björk Pálsdóttir skrifar Skoðun Opið bréf til Ingu Sæland Ragnar Erling Hermannsson skrifar Skoðun Atvinnuþátttaka kvenna og karla Sigríður Ingibjörg Ingadóttir,Steinunn Bragadóttir skrifar Skoðun Mannekla á leikskólum Rakel Björk Benediktsdóttir Borg,Margrét Edda Gnarr,Hannes Daði Haraldsson skrifar Skoðun Tillaga um endurskoðun á virðisaukaskattskerfi deilihagkerfisins Þórir Garðarsson skrifar Skoðun Heimur hins sterka og óvissan framundan Hilmar Þór Hilmarsson skrifar Skoðun Umsögn um breytingar á ýmsum lögum vegna einföldunar og samræmingar leyfisferla á sviði umhverfis- og orkumála Erla Björk Þorgeirsdóttir skrifar Skoðun Viðhorf Leifur Helgi Konráðsson skrifar Skoðun Emma Lazarus og Frelsisstyttan Atli Harðarson skrifar Skoðun Rétt tímasetning skiptir öllu máli Ole Anton Bieltvedt skrifar Skoðun Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu Guðrún Nanna Egilsdóttir,Thor Aspelund,Jóhanna E. Torfadóttir skrifar Skoðun Sjálfræðissvipting þjóðar Ægir Örn Arnarson skrifar Skoðun Rangfeðranir Sævar Þór Jónsson skrifar Skoðun Valkyrjur: Ekki falla á prófinu! Gunnar Hólmsteinn Ársælsson skrifar Skoðun Hvammsvirkjun og meintur orkuskortur Ólafur Páll Jónsson skrifar Skoðun 13,5 milljónir Sigurður Freyr Sigurðarson skrifar Skoðun Að vera léttvægur fundinn Guðmunda G. Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Fögnum vopnahléi og krefjumst varanlegs friðar Svandís Svavarsdóttir,Guðmundur Ingi Guðbrandsson skrifar Skoðun Er heimurinn á leið til helvítis? Árni Sigurðsson skrifar Sjá meira
Verðbólga er flókið efnahagslegt fyrirbæri sem stjórnvöld og seðlabankinn reyna að hafa stjórn á í gegnum stýrivexti. Háir stýrivextir hafa áhrif á verðbólgu á margan hátt, sem geta bæði verið til að draga úr og auka hana. Lánakostnaður fyrirtækja Einn mikilvægur þáttur er lánakostnaður. Þegar stýrivextir hækka, hækkar kostnaðurinn við að taka lán fyrir fyrirtæki. Þetta þýðir að fyrirtæki þurfa að leggja meira út til að fjármagna ný verkefni, stækka starfsemi sína, eða einfaldlega viðhalda núverandi rekstri. Þessi aukni kostnaður getur haft þau áhrif að fyrirtæki draga úr fjárfestingum, sem getur leitt til hægari hagvaxtar. Minni fjárfesting getur einnig þýtt minni aukning á framboði vara og þjónustu, sem getur í raun ýtt undir verðbólgu þar sem framboð nær ekki að mæta eftirspurn. Neysluskerðing heimila Hækkun stýrivaxta getur leitt til hækkandi húsnæðiskostnaðar, sér í lagi þegar stór hluti húsalána er með breytilegum vöxtum. Þetta veldur því að húsnæðiskostnaður eykst, sem hefur bein áhrif á neysluvísitöluna og þannig á verðbólgustigið.Þegar húsalán og leiga hækka vegna hækkandi stýrivaxta, veldur það því að fleiri neytendur þurfa að greiða meira fyrir húsnæði sitt. Þetta getur skapað vítahring þar sem hækkandi húsnæðiskostnaður leiðir til aukinnar verðbólgu, sem aftur leiðir til meiri stýrivaxtahækkana til að reyna að draga úr verðbólgunni. Það sama má segja um neyslulán, eins og kreditkortaskuldir og bílalán sem þýðir að fólk hefur minna ráðstöfunarfé til að eyða í matarinnkaup og þjónustu. Minni neysla getur dregið úr efnahagsvexti þar sem fyrirtæki fá minna í tekjur og geta þurft að skera niður starfsemi sína eða jafnvel segja upp starfsfólki. Þetta getur skapað neikvæðan spíral þar sem minni neysla leiðir til minni hagvaxtar og aukins atvinnuleysis, sem aftur leiðir til enn minni neyslu. Gengisáhrif á inn-, og útflutning Einnig má nefna að háir stýrivextir geta styrkt gjaldmiðil landsins. Styrking gjaldmiðilsins gerir innfluttar vörur ódýrari, sem getur hjálpað til við að draga úr verðbólgu í gegnum lægra verðlag innfluttra vara. Hins vegar hefur þetta einnig áhrif á útflutningsgeirann, þar sem íslenskar vörur verða dýrari á erlendum mörkuðum. Þetta getur haft neikvæð áhrif á útflutningsfyrirtæki, dregið úr samkeppnishæfni þeirra og leitt til minni útflutnings. Flókið samspil Þessi áhrif sýna hversu flókið samspil er á milli stýrivaxta og verðbólgu. Seðlabankar og stjórnvöld þurfa að taka tillit til margra þátta þegar þeir taka ákvarðanir um stýrivexti. Á meðan að háir stýrivextir geta verið áhrifaríkir í að draga úr eftirspurn og þar með verðbólgu, geta þeir einnig haft óæskilegar afleiðingar, eins og aukinn lánakostnað, minni neyslu, og neikvæð áhrif á útflutning. Að finna jafnvægi milli þessara ólíku þátta er mikilvæg áskorun fyrir stjórnendur hagkerfisins. Það krefst nákvæmrar greiningar á efnahagsástandinu og skýrrar stefnumótunar til að tryggja að verðbólga haldist innan viðráðanlegra marka án þess að hægja of mikið á hagvexti eða valda óhóflegum kostnaði fyrir heimili og fyrirtæki. Þetta er sérstaklega mikilvægt í litlu hagkerfi eins og á Íslandi, þar sem efnahagslegir áhrifaþættir geta verið mjög næmir fyrir breytingum á stýrivöxtum. Háir stýrivextir hafa verið viðvarandi á Íslandi um nokkurt skeið, en verðbólga hefur ekki lækkað að marki. Þetta bendir til þess að ábati stýrivaxta á verðbólgu gætur verið að minnka, sem þýðir að þeir ná ekki lengur tilætluðum árangri eða jafnvel hafa neikvæð áhrif. Þetta fyrirbæri er oft kallað á ensku "diminishing returns," þar sem aukin notkun tiltekins stjórntækis, eins og stýrivaxta, skilar minni eða jafnvel neikvæðum ávinningi yfir tíma. Þetta getur verið merki um aðra undirliggjandi þætti sem valda verðbólgu sem stýrivextir einir geta ekki leyst. Hvað er til taks Þetta ástand kallar á endurskoðun á peningastefnu og inngripum til að tryggja að verðbólga sé haldið í skefjum án óæskilegra afleiðinga. Það gæti verið nauðsynlegt að leita annarra aðferða eða stefna til að koma í veg fyrir verðbólgu og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Þar má nefna nokkrar leiðir. 1. Fiskalstefna. a. Skattaaðgerðir. Hækka neysluskatt (t.d. virðisaukaskatt) eða tekjuskatt til að draga úr eftirspurn. b. Minnka ríkisútgjöld. Skera niður ríkisútgjöld, sérstaklega í ríkisrekstri og fjárfestingum, til að minnka peninga streymi inn í hagkerfið. 2. Gjaldmiðilsstefna. a. Gjaldmiðilsforði. Auka gjaldeyrisforða landsins til að styðja við Íslensku krónuna og draga úr innflutningsverðbólgu. b. Stöðugt gengi. Halda stöðugu gengi gjaldmiðilsins til að tryggja að innflutningur verði ekki óeðlilega dýr vegna gengisbreytinga. 3. Hagrænar umbætur. a. Samkeppnislög. Hvetja til aukinnar samkeppni á markaði til að lækka verðlag og bæta framboð á vörum og þjónustu. b. Aukin framleiðni. Styðja við nýsköpun og tæknivæðingu til að auka framleiðni og lækka framleiðslukostnað. 4. Ríkisfjármálastefna. a. Skuldagreiðslur. Greiða niður opinberar skuldir til að minnka peningaflæði og þannig draga úr verðbólguþrýstingi. b. Lántökustefna. Takmarka ríkislán og forðast auknar lántökur til að draga úr peningamagninu í hagkerfinu. 5. Markaðsaðgerðir. a. Stjórnun á verði mikilvægra vara. Setja verðþak á nauðsynjar eins og matvöru eða orku til að koma í veg fyrir of mikla hækkun á þessum sviðum. b. Innflutningstollafsláttur. Lækka eða afnema tolla á innfluttum vörum til að lækka verðlag á þeim vörum og þjónustu. 6. Efnahagslegt eftirlit og reglusetning. a. Bankaeftirlit. Stjórna útlánastarfsemi banka og fjármálastofnana til að tryggja að útlánastefna þeirra styðji ekki við óhóflega verðbólgu. b. Eftirlit með launamyndun. Setja reglur eða viðmið um launahækkanir til að hindra launaverðbólgu sem getur hækkað verðlag. Þó ég persónulega er ekki hrifinn af öllum þeim aðgerðum sem ég lista hér að ofan þá geta stjórnvöld og seðlabankinn nýtt sér þær til þess að halda verðbólgu í skefjum án þess að reiða sig eingöngu á stýrivexti. Hafa þarf í huga að þegar stjórnvöld grípa til þessara aðgerða til að draga úr verðbólgu, geta sumar þeirra virkað mótsagnakenndar eða haft ófyrirséðar afleiðingar. Til dæmis getur aukin skattlagning á neyslu og hækkun tolla dregið úr eftirspurn, en einnig aukið verðlag. Að auki getur samdráttur í ríkisútgjöldum eða lánsfjárstreymi valdið hægari hagvexti og auknu atvinnuleysi, sem hefur neikvæð áhrif á almenning. Þetta undirstrikar mikilvægi nákvæmrar greiningar og jafnvægis milli hagvaxtar og verðstöðugleika til að ná sem bestum árangri. Höfundur er rafmagnstæknifræðingur og nemandi í Executive MBA við Háskóla Reykjavíkur.
Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu Guðrún Nanna Egilsdóttir,Thor Aspelund,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun
Viðreisn, Sjálfstæðisflokkurinn og fátæka fólkið Yngvi Ómar Sighvatsson ,Jón Ferdínand Estherarson Skoðun
Meiri rökræður, minni áróður: Borgaraþing fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild Valgerður Björk Pálsdóttir Skoðun
Skoðun Agaleysi í íslenskum skólum - Kennarar þurfa valdið til baka Sigrún Ólöf Ingólfsdóttir skrifar
Skoðun Svar við greininni „Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu“ Hópur lækna skrifar
Skoðun Viðreisn, Sjálfstæðisflokkurinn og fátæka fólkið Yngvi Ómar Sighvatsson ,Jón Ferdínand Estherarson skrifar
Skoðun Meiri rökræður, minni áróður: Borgaraþing fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild Valgerður Björk Pálsdóttir skrifar
Skoðun Mannekla á leikskólum Rakel Björk Benediktsdóttir Borg,Margrét Edda Gnarr,Hannes Daði Haraldsson skrifar
Skoðun Tillaga um endurskoðun á virðisaukaskattskerfi deilihagkerfisins Þórir Garðarsson skrifar
Skoðun Umsögn um breytingar á ýmsum lögum vegna einföldunar og samræmingar leyfisferla á sviði umhverfis- og orkumála Erla Björk Þorgeirsdóttir skrifar
Skoðun Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu Guðrún Nanna Egilsdóttir,Thor Aspelund,Jóhanna E. Torfadóttir skrifar
Skoðun Fögnum vopnahléi og krefjumst varanlegs friðar Svandís Svavarsdóttir,Guðmundur Ingi Guðbrandsson skrifar
Lífsstílslæknar og samsæriskenningar um mettaða fitu Guðrún Nanna Egilsdóttir,Thor Aspelund,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun
Viðreisn, Sjálfstæðisflokkurinn og fátæka fólkið Yngvi Ómar Sighvatsson ,Jón Ferdínand Estherarson Skoðun
Meiri rökræður, minni áróður: Borgaraþing fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild Valgerður Björk Pálsdóttir Skoðun